October 17, 1952 - December 10, 2024

Lekcja Demokracji

U podnóża gór, może Alp a może Karkonoszy, usytuowało się malowniczo położone miasteczko. Jego mieszkańcy żyli spokojnie i w większości dostatnio, pod rządami Księcia Pana i jego małżonki Księżnej Pani, zgodnie z zasadami demokracji ustalonymi w odległej przeszłości. Było oczywiste, że niektóre z zasad zmodyfikowane i nieco zmienione dotyczyły tylko członków niewielkiego dworu i służby zamieszkujących na książęcym zamku. Na centralnym placu miasteczka ustawiono podest ^(*1) przeznaczony dla mówców pragnących podzielić się wiedzą, doświadczeniami lub potrzebującymi zasięgnąć rady innych współmieszkańców. Było to po linii z obowiązującymi zasadami ogólnej czy podstawowej demokracji, jeśli taka w ogóle istnieje.

Księżna Pani, osoba o dominującym charakterze i głęboko przekonana co do słuszności swoich opinii, uważnie śledziła codzienne życie mieszkańców. Prawdziwą solą w oku według jej oceny były zbyt liberalne zasady regulujące relacje społeczne. Po długim namyśle postanowiła przeprowadzić sondaż badający w jakim stopniu mieszkańcy są w stanie ocenić wiarygodność przedstawionej im informacji. Innymi słowy czy są w stanie oddzielić plewy od ziarna. 

Na poufne spotkanie zaprosiła przedstawicieli dobra i zła, Anioła i Diabła przedstawiając im następujący plan: Każdy z nich jest upoważniony do słownego opisania tylko jednego faktu, prawdziwego lub nieprawdziwego w sposób jak najbardziej przekonywujący o jego istnieniu oraz do zadania tylko jednego pytania stronie przeciwnej. Na zakończenie mieszkańcy powinni zadecydować, który z faktów jest prawdziwy a który nie.

W wyznaczonym dniu na centralnym placu miasteczka zgromadził się tłum zainteresowanych debatą mieszkańców. Diabeł miał trudności w dobraniu odpowiedniej garderoby. Z trudem ukrył pod beretem rogi. Długi i ruchliwy ogon oraz kopyta sprawiały dodatkowy kłopot. Pokonał je jednak z sukcesem i zjawił się w wyznaczonym miejscu punktualnie. Anioł natomiast borykał się przez dłuższy czas z ukryciem skrzydeł pod obszerną peleryną, ale i on przybył o określonej przez Księżną Panią godzinie.

Pierwszy rozpoczął debatę Diabeł. Nie mówił zbyt długo, ale bardzo elokwentnie. Obrazowo przedstawił potencjalne zagrożenie ze strony smoka zamieszkującego po drugiej stronie gór. Potwór o niezliczonej ilości głów, unoszący się ponad ziemią z dużą swobodą dzięki skrzydłom o ogromnej rozpiętości. Niszczący na swojej drodze wszelkie żywe istoty ze szczególną zaciekłością ścigający postacie ludzkie. Opisany w detalach wygląd smoka był tak realistyczny, że większość mieszkańców słuchała słów Diabła z ogromnym przerażeniem. Potencjalne zagrożenie życia wprowadzało dodatkowy niepokojący wymiar.

Anioł mając do dyspozycji tylko jedno pytanie jakie mógł zadać Diabłu zastanowił się głęboko. Stawiając na logikę i prostotę myślenia sformułował je z daleko posuniętą ostrożnością:

- Czy możemy, my słuchacze twojej wypowiedzi, oczekiwać namacalnych dowodów istnienia opisanego przed momentem smoka?

- Ależ oczywiście, że tak. W krótkim terminie mogę dostarczyć ekspertyzę uznanego i szanowanego przedstawiciela środowiska naukowego zajmującego się studiami tego rodzaju stworów – z wielkim przekonaniem odpowiedział Diabeł.

Było oczywiste zarówno dla Diabła jak i dla Anioła, że po pierwsze podczas odbywającej się debaty nie przeznaczono czasu na prezentacje dodatkowych czy uzupełniających dokumentów. Ponadto jest powszechnie wiadome, nie dla przeciętnego mieszkańca miasteczka, że przedstawiciele nauki są w stanie dostarczyć każdy dokument na zapotrzebowanie klienta. Niezależnie czy jest to potwierdzający dany przypadek czy jemu zaprzeczający.

W swojej wypowiedzi Anioł przedstawił sylwetkę działającego anonimowo lokalnego filantropa wspierającego najbardziej potrzebujących mieszkańców. Formy jego działalności nie ograniczały się do pomocy materialnej. Wręcz przeciwnie człowiek ten uważał, że owszem wsparcie tego rodzaju jest bardzo istotne, ale nie w celu utrzymania osoby wspieranej nieco powyżej poziomu biedy, tylko dania jej możliwości wspięcia się na wyższy stopień drabiny społecznej. Stąd umożliwił kilkorgu dzieciom ukończenie nie tylko szkoły powszechnej, ale również zdobycie nieco wyższej edukacji i zawodu. Zgromadzeni w większości słuchali prezentacji z pewnym zniecierpliwieniem. Niektórzy zajmujący dalsze miejsca opuścili je przed jej zakończeniem. W miasteczku było wielu dobroczyńców pomagających innym, a więc historia anonimowej postaci, choć bardzo budująca nie wnosiła nic nowego.

Diabeł przebierając niespokojnie nogami czekał na sposobność zadania Aniołowi krytycznego pytania. Kiedy to nastąpiło gromkim głosem zawołał:

- Z jakiego powodu człowiek o tak dobrym sercu ukrywa (użył tego słowa celowo) swoje szlachetne imię?

- Dobroć nie potrzebuje rozgłosu, jest sama w sobie potwierdzeniem szczerych intencji – odpowiedział spokojnie Anioł.

- Chyba, że ta osoba nie czyni tego na co się powołuje – krzyknął ktoś z tłumu.

- Racja, racja – odezwały się głosy.

Anioł mimo wcześniejszych ustaleń próbował nieśmiało argumentować. Głos jego zagłuszyły okrzyki z tłumu. Buuu, buuu, wzmocnione machaniem rękami na znak rezygnacji z dalszej debaty. Stało się oczywiste bez konieczności głosowania, która z historii została uznana za prawdziwą.

- Najjaśniejsza Pani – zawołał tryumfalnie Diabeł wchodząc do komnaty Księżnej Pani – odnieśliśmy zwycięstwo.

- Gratuluję, gratuluję – odpowiedziała Księżna z zadowoleniem uderzając się po udach. Tak czyniła tylko w oddaleniu od dworu pod wpływem ekstremalnej ekscytacji.

- A którą z historii przedstawiłeś?

- Tą o smoku z niezliczoną ilością głów.

- I uwierzyli?

- Uwierzyli – odpowiedział Diabeł.

- Sporządź mi raport na piśmie, dam go do przepisania naczelnemu skrybie ^(*2) i przedstawię na posiedzeniu Rady Głównej. Potem możesz się oddalić. Nie będę ciebie potrzebowała w najbliższym czasie.

W kilka godzin potem raport został dostarczony do rąk Księżnej Pani a Diabeł wrócił do siebie. To znaczy? Oczywiście do piekła, gdzie było ciepło a jasność dnia nie raziła jego oczu. Zrzucając z siebie przesiąknięte wilgocią ubranie nie przestawał myśleć. Jak było możliwe, że historia tak nierealna a wręcz absurdalna została uznana za jak najbardziej prawdziwą?

A Anioł? O przegrywających zwykle nikt nie wspomina, więc i w opowiadaniu jego postać zostanie pominięta.

Po otrzymaniu raportu Księżna Pani natychmiast wezwała do siebie naczelnego skrybę polecając staranne przepisanie oraz zaopatrzenie pisma w dwie ilustracje. Jedną przedstawiającą propozycję Diabła drugą Anioła. Tego dnia naczelny skryba był zaproszony na ucztę do proboszcza więc nie zwlekając zawołał do siebie młodszego skrybę. Udzielając mu dokładnych instrukcji kilkakrotnie podkreślił, że pismo musi być gotowe następnego ranka. Nie było to po myśli młodzieńca, ale bez słowa wysłuchał przełożonego i natychmiast przystąpił do pracy. Nie pierwszy raz naczelny skryba nadużywał swojej władzy w stosunku do podwładnych. Powszechnie było wiadomo, że dnie głównie spędza na zamkowych krużgankach nie mając cierpliwości dla podwładnych. Polecenia wydawał w ostatnim momencie nie pozostawiając wystarczająco czasu na ich staranne i przemyślane ich wykonanie.

Przed nadejściem świtu skryba młodszy skończył pracę. Najwięcej czasu zajęło mu przygotowanie ilustracji. Narysowanie smoka z nieskończoną ilością głów nie było trudne, ale dłuższy czas zastanawiał się w jaki sposób przedstawić lokalnego filantropa. W ostateczności narysował postać nieco odwróconą tyłem, ubraną w obszerną pelerynę (strój bardzo popularny). Wczesnym rankiem naczelny skryba zaprezentował pismo Księżnej Pani, przyznając się do jego autorstwa dopiero po uzyskaniu aprobaty i pochwały. Deklarując wielkie zmęczenie całonocną pracą udał się na spoczynek. Uczta skończyła się później niż planowano a i wina było więcej niż pod dostatkiem.

Księżna Pani natomiast udała się do komnat małżonka. Zaproponowała zwołanie posiedzenia Rady Głównej w obliczu dysponowania ważnym dokumentem. Książę Pan traktując sytuację bardzo poważnie nakazał wszystkim członkom natychmiast stawić się do Sali Posiedzeń. Okoliczność jak ta zdarzała się bardzo sporadycznie więc wszyscy stawili się na miejsce bez zwłoki. Księżna Pani w kilku słowach zarysowała powody z jakich postanowiła przeprowadzić sondaż i jego przebieg. Raport odczytała osobiście na zakończenie puszczając w obieg przygotowany dokument. Zdziwienie uczestników było znaczące i ewidentne. Księżna nie zwlekając zabrała głos:

- Wysoka Rado, czcigodni jej członkowie po zapoznaniu was z przedstawionymi faktami zapytuję: Czy jest odpowiedzialne z naszej strony, aby obywatele miasteczka mający tak niski poziom krytycyzmu i braku umiejętności właściwej oceny sytuacji mieli do dyspozycji tak rozległe przywileje w podejmowaniu instrumentalnych decyzji dotyczących naszej społeczności?

Tu przerwała wypowiedź celowo, aby nie sprawiać wrażenia sugerowania odpowiedzi. Zapadło milczenie, którego nikt z członków Rady nie kwapił się przerwać. Po kilku minutach Książę Pan powiedział:

- Zalecam wszystkim bardzo wnikliwe przeanalizowanie odpowiednich dokumentów. Sporządzenie wniosków i sugestii. Następne posiedzenie zwołuje w terminie trzech dni.

Po czym opuścił salę posiedzeń. W tydzień potem zarządzenie Rady Głównej zostało odczytane na placu centralnym miasteczka. Jak było do przewidzenia przywileje dotyczące zasad demokracji zostały znacznie uszczuplone, wprowadzono natomiast szereg ograniczeń i kar za ich nieprzestrzeganie. Winą za konieczność wprowadzenia tak poważnych zmian obarczono nieodpowiedzialność mieszkańców, brak poczucia realności i możliwości prawidłowej oceny podanych faktów.

Tymczasem skryba młodszy przygotował dla przełożonego podarek. Średniej wielkości kartonowe pudełko, owinięte wzdłuż dłuższych krawędzi białym materiałem i przewiązane czerwoną wstążką w krótszych ściankach miało kilka otworów. Młody człowiek wręczył je skrybie naczelnemu na zamkowym dziedzińcu. Ten jednak przysiadł na ławce na moment, aby porozmawiać z ministrem finansów. Pudełko położył tuż za sobą i wstając zapomniał o nim. Przechodząca niebawem obok ławki dworka Księżnej Pani schowała je do rękawa rozglądając się przedtem dookoła bardzo ostrożnie. Natychmiast pobiegła do zamkowego wychodka ^(*3), który niedawno zainstalowano w jednej z zamkowych wież. Właśnie miała rozwiązać kokardę, gdy ktoś niecierpliwie zastukał kołatką po drugiej stronie drzwi. W pośpiechu położyła pudełko na parapecie uchylonego okna i opuściła pomieszczenie. Było to bardzo roztropne posuniecie, gdyż Księżna Pani była w nagłej potrzebie z jego skorzystania.

- Dlaczego tu jest tak zimno – zastanowiła się Księżna Pani – ach okno zupełnie niepotrzebnie jest otwarte.

Próbując je zamknąć zauważyła leżące na parapecie pudełko. Zapominając o nagłych potrzebach fizjologicznych pociągnęła tasiemkę jednocześnie je otwierając. Uwieziony od pewnego czasu wąż natychmiast zacisnął szczęki na ręce wybawcy - raczej wybawicielki. Księżna wydała okrzyk zgrozy i jak tylko szybko mogła pobiegła do męża. Medyka wezwano w trybie natychmiastowy. Nic jednak nie pomogło. Księżna oddała ducha następnego dnia rano. Po zakończeniu żałoby, która trwała 44 dni, Książę Pan wysłał posłańca do sąsiedniej miejscowości. Wiadomość była przeznaczona dla kobiety, której wizerunek przedstawiony na miniaturowej wielkości medalionie Książę nosił ze sobą od wielu lat.

- Podziękuj bardzo pięknie Najjaśniejszemu Panu, ale nie będę mogła skorzystać z jego zaproszenia. Jak widzisz mam pod opieką gromadkę dzieci a najmłodsze nie podoła tak długiej podróży – powiedziała kobieta przystawiając do piersi niemowlę.

Książę Pan pozostał w żałobie do końca swojego panowania. Jedni przypisywali to głębokiemu uczuciu jakim darzył małżonkę inni do braku odpowiedzialności. Książę Pan nie pozostawił po sobie potomka, prawowitego następcy tronu.

Nie wszystkie postacie opowiadania poniosły konsekwencje swoich czynów, ale jak mówi stare przysłowie „Co się odwlecze to nie uciecze”.

Nie jest również pewne czy mieszkańcy miasteczka wysnuli właściwe wnioski z zaistniałej sytuacji z powodu na brak odpowiednich dokumentów. Bez względu na to, jest pewne, że nie jest wystarczające osiągnąć demokrację, ale należy jej strzec nawet w czasach pokoju.

_______

^(*1) Podest – podwyższenie dla mówcy, recytatora itp. (Słownik Języka Polskiego PWN)

^(*2) Skryba – pisarz urzędowy (Słownik Języka Polskiego PWN)

^(*3) Wychodek – nazwa pomieszczenia sanitarnego przeznaczonego dla ludzi. Zwykle kojarzy się z nieskanalizowanym typem ubikacji (Wikipedia)