prof. dr hab. Andrzej Kola
W czasie mojego urlopu na Florydzie dotarła do
nas smutna
wiadomość o
śmierci prof.
Andrzeja Koli.
Większe
zainteresowanie
z mojej strony
pracami i
osiągnięciami
profesora
zaczęło się w
czasie badania
wyników prac
ekshumacyjnych
w Jedwabnem, o
czym będzie
poniżej.
Profesor Andrzej Kola był wybitnym archeologiem, znanym
szczególnie z
prac
ekshumacyjnych
miejsc zbrodni
totalitaryzmów. Profesor Kola
specjalizował
się w
archeologii
średniowiecza
i
nowożytności. Specjalizował się także w badaniach nad
dziedzictwem
pierwszych
Piastów i był
pionierem
archeologii
podwodnej.
Profesor Andrzej Kola był wybitnym
polskim
archeologiem i
historykiem,
profesorem
nauk
humanistycznych,
związanym
przez całe
życie zawodowe
z
Uniwersytetem
Mikołaja
Kopernika
(UMK) w
Toruniu.
Specjalizował
się w:
- archeologii podwodnej (m.in. pionierskie
badania w
Jeziorze
Lednica i
relikty mostów
prowadzących
na Ostrów
Lednicki),
- archeologii średniowiecza i nowożytności
(grody ziemi
chełmińskiej,
Chełmno),
- badaniach nad dziedzictwem
pierwszych
Piastów
- archeologii miejsc zbrodni
totalitaryzmów
XX wieku.
Najbardziej znany jest jednak z
kierowania
pracami
ekshumacyjnymi
w
miejscach zbrodni totalitaryzmów, masowych mordów i represji:
- Charków-Piatichatki (1994–1996) –
cmentarz
polskich
oficerów
zamordowanych
przez NKWD,
- Bykownia pod Kijowem – ofiary
stalinowskich
represji,
- obozy zagłady w Bełżcu i Sobiborze,
- Jedwabne (2001) – prace
archeologiczno-ekshumacyjne
w stodole,
gdzie w lipcu
1941 roku
zamordowano
kilkuset
Żydów.
Profesor Andrzej Kola przez całe
życie związany
był z
Toruniem,
gdzie urodził
się 17
stycznia 1940
roku. Ukończył
tamtejsze II
Liceum
Ogólnokształcące,
a następnie
uczył się w
Studium
Nauczycielskim.
Już jako jego
absolwent
podjął studia
archeologiczne
na
Uniwersytecie
Mikołaja
Kopernika
(UMK). Swoją
rozprawę
doktorską
napisał na
temat Wczesnośredniowieczneho
Chełmna w
świetle źródeł
archeologicznych,
a rozprawę
na podstawie
której uzyskał
stopień
doktora
habilitowanego
poświęcił Grodom ziemi Chełmińskiej w późnym średniowieczu.
W 1995 roku
został
profesorem
nadzwyczajnym
UMK, a 12 lat
później został
uhonorowany
tytułem
profesora nauk
humanistycznych.
Wiele
informacji
historycznych
o pierwszych
Piastach można
znaleźć w
Muzeum
Pierwszych
Piastów na
Lednicy.
Muzeum
Pierwszych
Piastów na
Lednicy to
jedno z
najważniejszych
miejsc
związanych z
początkami
państwa
polskiego.
Znajduje się w
okolicy
Lednogóry
(powiat
gnieźnieński,
Wielkopolska),
około 16 km na
zachód od
Gniezna.Muzeum
obejmuje kilka
kluczowych
oddziałów:Ostrów
Lednicki –
wyspa na
Jeziorze
Lednica, gdzie
znajdują się
najlepiej
zachowane
relikty
architektury
wczesnopiastowskiej
w Polsce
(ruiny
palatium i
kaplicy z X
wieku,
fundamenty
bazyliki, misy
chrzcielne –
miejsce
potencjalnego
chrztu Mieszka
I w 966 r.).
Na wyspę
płynie się
specjalnym
promem.
Szczególne znaczenie dla Muzeum
Pierwszych
Piastów na
Lednicy miały
prowadzone
przez
Profesora
badania
podwodne
jeziora
Lednica, które
dzięki jego
pasji,
konsekwencji i
nowatorskim
metodom
zyskały
międzynarodowe
uznanie, a
przede
wszystkim
znacząco
poszerzyły
wiedzę o
wczesnośredniowiecznych
przeprawach
mostowych
prowadzących
na Ostrów
Lednicki.
Dodać mogę, że
nasz kolega z
Ottawy,
którego
szwagrem był
prof. Kola,
nurkował
wspólnie z
Profesorem i
pomagał mu
wydobywać
artefakty spod
wody w czasie
prac
wykopaliskowych
na jeziorze
Lednica.
Prof.
Kola był
autorem i
współautorem
licznych
publikacji, w
tym
monografii o
cmentarzu w
Charkowie
(Wydawnictwo
Naukowe UMK).
Za
działalność
naukową,
dydaktyczną i
społeczną
otrzymał
m.in.:
- Złoty
Medal „Opiekun
Miejsc Pamięci
Narodowej”
(1995),
- Krzyż Kawalerski i Krzyż Oficerski
Orderu
Odrodzenia
Polski (2001),
- Złoty Medal za Długoletnią Służbę,
- Medal
„Pro Memoria”
(2005)
- Medal Komisji Edukacji Narodowej.
- Nagrodę
Lednickiego
Orła
Piastowskiego(2024)
- Krzyż
Oficerski
Orderu
Odrodzenia
Polski (2011)
Poza
nauką prof.
Kola był znany
w toruńskim
środowisku
sportowym – w
latach 60.
grał w
legendarnym
zespole
koszykarzy AZS
Toruń „Twarde
Pierniki”,
występując w
148 meczach
ekstraklasy.
Był także
członkiem
akademickiej
reprezentacji
Polski w
koszykówce.
Śmierć
profesora
wywołała
liczne wyrazy
smutku i
uznania w
środowisku
akademickim,
archeologicznym
i wśród rodzin
ofiar zbrodni
totalitarnych.
Wszyscy podkreślają
jego rolę jako
strażnika
pamięci,
precyzji i
szacunku wobec
ofiar
– „warstwa
po warstwie,
metr po metrze”.
W
dowód uznania
dorobku
naukowego
prof. Koli,
Prezydent
Rzeczypospolitej
Polskiej,
Karol
Nawrocki,
przekazał list
kondolencyjny
dla rodziny i
uczestników
uroczystości
pogrzebowej
List
kondolencyjny
od Prezydenta
Karola
Nawrockiego
(ze zbiorów
rodzinnych)
Prof. Kola był
kierownikiem
zespołu
polskich
archeologów
prowadzących
prace
ekshumacyjne i
badania
zbrodni NKWD w
Charkowie (w
latach
1994–1996), a
także kierował
pracami
ekshumacyjnymi
realizowanymi
na terenie
cmentarza
ofiar represji
stalinowskich
w ukraińskiej
Bykowni.
Badania te
zyskały
międzynarodowe
uznanie i w
istotny sposób
przyczyniły
się do
naukowego
udokumentowania
zbrodni
katyńskiej.
W Jedwabnem prof.
Kola kierował
zespołem na
zlecenie Rady
Ochrony
Pamięci Walk i
Męczeństwa
oraz w ramach
śledztwa IPN.
Badania
rozpoczęto 30
maja 2001
roku, ale
zostały one
bardzo szybko
ograniczone i
przerwane (już
po kilku
dniach
odsłonięcia
górnej warstwy
grobów) –
decyzją
ówczesnego
ministra
sprawiedliwości
Lecha
Kaczyńskiego,
głównie ze
względu na
sprzeciw
strony
żydowskiej i
rabina
Michaela
Schudricha,
którzy
używali argumenty religijne judaizmu dotyczące
zakłócania
szczątków.
Rabin-archeolog okazuje szacunek
dla szczątków,
z papierosem w
ręku 😠
Prace miały charakter bardzo
ograniczony, odsłonięto jedynie górną warstwę
szczątków na
głębokość ok.
30–40 cm.
Znaleziono
m.in.:
- spalone szczątki ludzkie,
- łuski od amunicji niemieckiej,
- fragmenty pomnika Lenina (który według
części
świadków miał
być wcześniej
wrzucony do
stodoły).
Gdy pierwsze znaleziska zaczęły wskazywać na
sprawstwo
niemieckie,
nakazano
wstrzymanie
ekshumacji.
Prof. Kola przygotował szczegółowy
raport z tych
badań, który
jednak nigdy
nie został
opublikowany
oficjalnie
(pozostał w
archiwach
IPN). Część
jego treści
wyciekła do
mediów (m.in.
tygodnik
„Wprost” w
2012 roku).
Raport prof. Koli, sporządzony po
pracach w 2001
r., był
wynikiem
zlecenia Rady
Ochrony
Pamięci Walk i
Męczeństwa
oraz śledztwa
IPN.
Dokumentował
ograniczoną
eksplorację
archeologiczną
(nie pełną
ekshumację)
dwóch grobów:
jednego
wewnątrz
spalonej
stodoły
(mniejszego) i
drugiego na
zewnątrz
(większego).
Raport
szacował
liczbę ofiar
na 300–400
osób, co
znacząco
odbiegało od
wcześniejszych
szacunków Jana
Tomasza Grossa
(ok. 1600
ofiar w
książce "Sąsiedzi").
Kola oparł to
na pomiarach
grobów,
porównaniu z
innymi
miejscami (np.
Charków) i
analizie
szczątków (np.
liczba dolnych
części żuchw
jako
wskaźnik).
Podkreślał, że
to szacunek
przybliżony,
bo prace
przerwano
przed pełną
analizą.
Raport
opisywał
metodologię:
analiza zdjęć
lotniczych z
lat 1950–1952
(wskazujących
zakłócenia
gruntu),
badania
georadarem
(GPR) do
bezinwazyjnego
określenia
rozmiarów
grobów, oraz
ograniczone
wykopy
(głębokość ok.
30–60 cm).
Dokumentował
też przedmioty
znalezione w
górnych
warstwach
grobów.
Fragmenty
raportu
wyciekły m.in.
do tygodnika
"Wprost" w
2012 r.
(artykuł
"Kończcie już,
bo szabas"),
gdzie cytowano
opisy
szczątków i
artefaktów i
krytykowano
ograniczenia
prac.
Prof. Kola nie komentował publicznie
raportu przez
lata, aż do
śmierci w 2025
r., ale w
wywiadzie z
2016 r.
podkreślał, że
pełne badania
mogłyby
wyjaśnić
przyczyny
śmierci (np.
ślady
postrzałów).
Prace trwały od 30
maja 2001 r. i
objęły głównie
górne warstwy
grobów. Oto
kluczowe
znaleziska:
- Szczątki ludzkie: Spalone kości, w tym
dzieci (nawet
poniżej 5.
roku życia, z
mlecznymi
zębami) i
niemowląt. W
grobie
wewnętrznym
(ok. 40–50
osób) szczątki
ułożone
anatomicznie,
przykryte
głową pomnika
Lenina. W
zewnętrznym
(7,5 m x 2,5
m) –
chaotycznie, z
warstwami
spalonych
szczątków
wymieszanych z
gruzem po
pożarze.
Analiza zębów
wskazała na
ofiary obu
płci i w
różnym wieku.
- Przedmioty osobiste: Monety (głównie
polskie
srebrne 5- i
10-złotowe z
lat 30., złote
ruble),
obrączki
ślubne,
zegarki
kieszonkowe,
klucze,
klamry,
guziki,
broszki,
agrafki,
bransoletka
złota, bębenek
maszyny do
szycia.
Znaleziono też
rytualny nóż
do uboju
(rozpoznany
przez rabinów)
i ozdobny
klips do
tałesu (szala
modlitewnego).
Przedmioty te
były w górnych
warstwach, co
sugeruje, że
ofiary miały
je przy sobie.
- Artefakty związane z wydarzeniami: Głowa
i fragmenty
pomnika Lenina
(wrzucone do
stodoły przed
spaleniem, co
potwierdza
relacje
świadków).
Łuski i
pociski:
kilkadziesiąt
łusek
karabinowych
(głównie
niemieckie
Mauser,
niektóre z
datą 1939),
jedna
niewystrzelona
z
Mosin-Nagant,
pocisk z
pistoletu 9 mm
(deformowany,
utkwił w
tkankach
miękkich
ofiary przed
spaleniem).
Łuski stalowe
(produkcja
niemiecka od
1942?) i
mosiężne, co
komplikuje
datowanie, ale
Kola wiązał je
z 10 lipca
1941 r.
Łuski sugerują ich
udział, co
kwestionuje
narrację
Grossa o
wyłącznej
winie Polaków.
- Inne: Betonowa struktura w grobie
wewnętrznym
(niezidentyfikowana),
spalone
szczątki
wymieszane z
piaskiem i
gruzem.
Te znaleziska wskazują na masakrę z
udziałem ognia
i broni, ale
brak pełnej
ekshumacji
uniemożliwił
określenie przyczyn śmierci (np. czy ofiary zginęły
od postrzałów
przed
spaleniem) i
dokładnej
liczby ofiar.
Szacunkowa
liczba ofiar:
nie mogła
przekraczać
400 vs. 1600 u
Grossa. Prof.
Kola żałował przerwania, podkreślił, że pełna ekshumacja
dałaby pewność
odnośnie
liczby ofiar
oraz np. czy groby powstały przed czy po pożarze.
Znaleziska (m.in. niemieckie łuski)
sugerują
obecność
Einsatzgruppen
(np. pod
dowództwem
Hermanna
Schapera), co
podważa tezę o
"spontanicznej"
akcji Polaków.
Prace przerwano po 10 dniach (tuż po
odsłonięciu
górnych
warstw),
decyzją
ministra
sprawiedliwości
Lecha
Kaczyńskiego
(4 czerwca
2001 r.).
Główny powód:
sprzeciw
strony
żydowskiej,
reprezentowanej
przez rabina
Michaela
Schudricha i
rabina
Eksteina
(nadzorującego
prace).
Argumenty
religijne:
judaizm
zabrania
zakłócania
szczątków
zmarłych (halacha).
Rabin Ekstein
pozwolił na
szczotkowanie
kości, ale nie
na ich
wyjmowanie czy
głębszą
analizę. Kola
proponował
metody
nieinwazyjne
(np. studnia
obok grobu do
oszacowania
głębokości),
ale
ostatecznie
zakazano
pełnej
ekshumacji.
Przeprowadzano
liczne
ekshumacje
żydowskich
grobów na
Ukrainie i nie
używano
argumentów
halachy.
Robiono to
przy różnych
okazjach, np.
w czasie
budowy jakichś
obiektów na
terenie
pochówku.
Nawet
ostatnio, w
roku 2020,
ekshumowano i
przeniesiono
na cmentarz
żydowski
szczątki
prawie 300
zamordowanych
Żydów w
Satanowie,
Ukraina. Nawet
w samym
Izraelu
odbywają się
ekshumacje i
przenoszenie
szczątków na
inne
cmentarze, np.
z powodu
budowy jakiejś
infrastruktury
publicznej,
powodzi,
erozji gleby,
itp.
Kilka
przykładów
ekshumacji z
Izraela,
ostatnie lata:
- Ramat Beit Shemesh (okolice Beit
Shemesh, 2013)
- Budowa
osiedla
mieszkaniowego
/ kompleksu
budynków;
- Har Hotzvim / okolice Jerozolimy (2010 -
2020) - Rozwój
przemysłowy /
nowe budynki w
strefie
przemysłowej;
- Holyland Park (Jerozolima) 2006-2008 -
Budowa
luksusowego
kompleksu
apartamentowców
na wzgórzu;
- Różne autostrady (np. autostrada nr 6,
obwodnice
Jerozolimy/Tel
Awiwu) Lata
90. do 2010+ -
Budowa dróg
szybkiego
ruchu;
- Yehud-Monosson (okolice lotniska Ben
Guriona) -
2025 - Budowa
osiedla ~300
mieszkań.
Kluczowe
elementy z
raportu prof.
Koli (na
podstawie
dostępnych
fragmentów i
analiz):
- Metodologia: Prace rozpoczęto od
rekonesansu w
marcu 2001 r.
z użyciem
wierceń
sondażowych
(ok. 100
odwiertów) i
georadaru
(GPR), co
pozwoliło
zlokalizować
dwa groby:
większy poza
stodołą (7,5 m
x 2,5 m,
głębokość do
1,3 m) i
mniejszy
wewnątrz (ok.
6 m x 1 m).
Główne wykopy
w maju-czerwcu
2001 r.
ograniczyły
się do górnych
warstw (30-60
cm), bez
usuwania
szczątków – ze
względu na
halachiczne
zakazy. Kola
krytykuje to
jako
"pseudoekshumację",
argumentując,
że
uniemożliwiło
to pełną
analizę
antropologiczną
i
sądowo-medyczną
(np.
określenie
przyczyn
śmierci).
- Szacunek liczby ofiar: Na podstawie
rozmiarów
grobów,
analogii do
innych miejsc
(np. Charków,
Katyń) i
fragmentów
żuchw (co
najmniej 33
dorosłe
osoby), Kola
oszacował
300-400 ofiar
(w tym dzieci
i niemowlęta,
ok. 40%
szczątków
dziecięcych).
To znacznie
mniej niż 1600
podane przez
J.T. Grossa,
ale raport
podkreśla, że
pełne badania
mogłyby to
zweryfikować.
- Znaleziska: Spalone szczątki ludzkie
(wszystkich
płci i wieków,
z różnym
stopniem
spopielenia),
wymieszane z
węglem
drzewnym i
gruzem.
Artefakty: 633
przedmioty, w
tym biżuteria
(obrączki
ślubne,
łańcuszki
złote,
bransoletki),
monety
(polskie
srebrne z lat
30., złote
ruble),
zegarki,
klucze,
guziki,
agrafki, nóż
rytualny
(szochet),
klips do
tałesu.
Fragmenty
pomnika Lenina
(głowa i tors,
wrzucone do
grobu).
Amunicja: 97
łusek i
fragmentów
(głównie
niemieckie
Mauser z
datami
1907-1915,
mosiężne i
stalowe; jedna
łuska
Mosin-Nagant;
deformowany
pocisk 9
mm.
- Wnioski i krytyka: Kola podkreśla, że
znaleziska
potwierdzają
spalenie ofiar
w stodole, ale
brak pełnej
ekshumacji
uniemożliwia
określenie
roli Niemców
(np. czy
strzały przed
pożarem).
Krytykuje
przerwanie
prac jako
"konflikt
prawa
żydowskiego i
polskiego", co
uczyniło
badania
niekompletnymi
i podważyło
ich wartość
dla "racji
stanu".
Ogólnie, mainstreamowi historycy (np. Persak,
IPN) traktują
raport jako
solidny, ale
ograniczony z
powodu
przerwania
ekshumacji.
Krzysztof
Persak (IPN,
historyk
specjalizujący
się w
relacjach
polsko-żydowskich):
W artykule
"Ekshumacja,
której
(prawie) nie
było" (2020)
Persak
szczegółowo
analizuje
prace Koli,
chwaląc
metodologię
(wiercenia,
georadar) i
wyniki jako
wiarygodne
potwierdzenie
pogromu
(spalenie w
stodole,
demografia
ofiar). Jednak
podkreśla, że
ograniczenia
(brak pełnej
ekshumacji)
uniemożliwiły
dokładne
wnioski, np. o
przyczynach
śmierci.
Ewa Kurek
(niezależna
historyczka):
W książce "Jedwabne.
Anatomia
kłamstwa"
(2018) chwali
raport Koli
jako dowód na
"pseudoekshumację"
i podważa
szacunki
Grossa. Uważa,
że znaleziska
(łuski, pomnik
Lenina)
wskazują na
niemiecką
odpowiedzialność,
minimalizując
rolę Polaków.
Krytykuje
przerwanie
prac jako
uległość wobec
Żydów, co
pozwoliło na
"antypolską
narrację".
Dariusz Stola
i inni (Muzeum
POLIN,
historycy
Holocaustu): W
kontekście
debaty o
Jedwabnem (np.
w "Zagładzie
Żydów")
uznają raport
Koli za cenny,
ale
niekompletny.
Podkreślają,
że potwierdza
zbrodnię (ok.
340+ ofiar
minimum), ale
brak pełnych
badań pozwala
na
manipulacje.
Piotr
Gontarczyk i
Tomasz
Strzembosz
(historycy IPN
z lat 2000.):
W publikacjach
IPN ("Wokół
Jedwabnego")
cytują raport
pozytywnie
jako
potwierdzenie
roli Niemców w
inspiracji,
ale z polskim
wykonaniem.
Gontarczyk
krytykuje
Grossa za
błędy
warsztatowe, a
raport Koli
widzi jako
korektę liczby
ofiar.
Strzembosz
podkreśla
kontekst
kolaboracji
żydowskiej z
Sowietami, co
nie
bezpośrednio
odnosi się do
raportu, ale
wpisuje w
szerszą
debatę.
Wojciech
Sumliński,
dziennikarz
śledczy i
publicysta,
który od lat
intensywnie
zajmuje się
tematyką
Jedwabnego,
uważa, że
zbrodnia w
Jedwabnem 10
lipca 1941 r.
(zamordowanie
co najmniej
340 Żydów w
stodole) nie
została
dokonana przez
Polaków, lecz
przez Niemców
(Gestapo +
żandarmerię),
a Polacy byli
co najwyżej
zmuszeni do
udziału lub w
ogóle nie
brali udziału
w podpaleniu.
Główne
elementy jego
narracji o
Jedwabnem (na
podstawie
książek,
filmów i
wywiadów
Sumlińskiego):
- Gross i
IPN (Bury,
Machcewicz)
oparli się na
fałszywych /
wymuszonych
zeznaniach
świadków z lat
40. i 2000.
- Ekshumacja
z 2001 r.
(zablokowana
przez rabinów)
nie została
dokończona,
ale znaleziska
(łuski
niemieckiej
amunicji)
dowodzą winy
Niemców.
- Jedwabne
to „mit”
stworzony po
1989 r., by
osłabić Polskę
na arenie
międzynarodowej,
szantażować
roszczeniami -
wymusić
reparacje /
ustawy 447.
Film „Jedwabne
– Naoczni
świadkowie –
Spisane
świadectwa –
Pominięte
fakty”
Jest to
dokumentalny
film Elżbiety
i Wacława
Kujbidów
(małżeństwa z
Ottawy). To
zwieńczenie
ich blisko
trzyletniej
pracy,
ogromnego
wysiłku dwojga
Ottawian,
którzy
postanowili
zmierzyć się z
największym,
najbardziej
podłym
oskarżeniem
ostatniego
czasu, jakie
skierowano pod
adresem narodu
polskiego.
Autorzy
dotarli do
dwójki
żyjących i -
co
najważniejsze
- naocznych
świadków tej
okrutnej,
niemieckiej
zbrodni.
- Prapremiera: maj 2016 w Amerykańskiej
Częstochowie
(USA) podczas
III Forum
Polonijnego.
- Polska premiera: 5 maja 2016 w Domu
Dziennikarza
(Stowarzyszenie
Dziennikarzy
Polskich) w
Warszawie, na
festiwalu „Maj
na Foksal”.
- Film był także emitowany w TV Republika w roku
2018.
Wacław Kujbida (główny reżyser i scenarzysta)
oraz Elżbieta
Kujbida
(współautorka,
tłumaczka
fragmentów
wspomnień).
Oboje pochodzą
z Krakowa,
przez wiele
lat mieszkali
w Ottawie,
gdzie
prowadzili
m.in.
internetową
Telewizję
Niezależna
Polonia (TVNiezaleznaPolonia).
Celem filmu
(według
autorów) było
odkłamanie
narracji o
wyłącznej
odpowiedzialności
Polaków za
zbrodnię w
Jedwabnem (10
lipca 1941),
przedstawienie
jej jako
niemieckiej
akcji w ramach
szerszego
„krwawego
szlaku”
Einsatzkommando
Hermanna
Schapera na
Podlasiu
(Wąsosz →
Radziłów →
Jedwabne →
Wizna → Łomża
→ inne
miejscowości,
lipiec–
wrzesień
1941).
W
tym filmie
dokumentalnym
raport prof.
Andrzeja Koli
oraz
znaleziska z
ograniczonych
prac
archeologiczno-ekshumacyjnych
w 2001 r.
stanowią jeden
z kluczowych
elementów
„pominiętych
faktów”, które
według autorów
mają dowodzić
niemieckiej
odpowiedzialności
za zbrodnię i
podważać
narrację o
wyłącznej
winie Polaków.
Producenci
filmu oparli
się m.in. na
fragmentach
raportu prof.
Andrzeja Koli.
Nawet udało im
się, po wielu
nieudanych
próbach,
uzyskać
materiały
dowodowe z
ekshumacji,
które
udostępniono
im po roku
2015.
Niestety,
niektórych
materiałów nie
mogli użyć w
filmie, z
powodu
narzuconych
restrykcji na
upublicznienie.
Film opiera
się na trzech
filarach:
1. Naoczni świadkowie – autorzy twierdzą, że jako pierwsi dotarli do
dwóch żyjących
(wówczas)
naocznych
świadków
zdarzeń:
- Hieronima Wilczewska (z domu Kowalewska) –
dziecko z
sąsiedniej wsi
Kucze Wielkie,
opisuje
wydarzenia z
perspektywy
dziecka.
- Stanisław Boczkowski – kolejny świadek, którego
relacje
autorzy
nagrywają i
prezentują.
- Ich zeznania mają wskazywać na bezpośrednią
odpowiedzialność
Niemców (SS),
a Polaków
ograniczać do
roli
przymusowej
(pokazywanie
domów Żydów
pod groźbą
śmierci,
pilnowanie
tłumu).
2. Spisane świadectwa – fragmenty przetłumaczonych wspomnień Żydów z
Jedwabnego i
okolic (wydane
po
angielsku):
- „Warriors” Harolda Zysmana (2005).
- „Deliverance. The Diary of Michael Maik” (2004).
- Autorzy tłumaczą i cytują te fragmenty, by
pokazać
szerszy
kontekst
okupacji
sowieckiej
(1939–1941) i
niemieckiej.
3. Pominięte fakty – kontekst historyczny:
- Akcje Einsatzkommando SS Hermanna Schapera (nr SS
3484) na
Łomżyńszczyźnie.
- Znaleziska z niedokończonej ekshumacji prof.
Andrzeja Koli
(2001): łuski
karabinowe
(głównie
niemieckie
Mauser),
fragmenty
pomnika
Lenina.
- Zdjęcia dowodów rzeczowych z wykopów (pokazane po
raz
pierwszy).
- Szerszy obraz kolaboracji i represji w regionie
(w tym
deportacje
Polaków przez
Sowietów w
czerwcu 1941).
Podsumowanie
interpretacji,
w filmie
Kujbidowie
używają
raportu Koli i
znalezisk
do budowy
tezy, że:
- Liczba ofiar to ok. 300–400 (a nie 1600
wg Grossa).
- Mord był niemiecką akcją egzekucyjną
(strzały +
spalenie), a
Polacy pełnili
co najwyżej
rolę
pomocniczą pod
przymusem.
- Przerwanie ekshumacji uniemożliwiło
pełne
wyjaśnienie i
służyło
utrzymaniu
„antypolskiej
narracji”.
Film jest
dostępny na
Youtube:
Prof. dr
Hab. Andrzej
Kola
(17 stycznia 1940 – 19 grudnia 2025)
Prof.
Andrzej Kola
odznaczony
nagrodą
Lednickiego
Orła
Piastowskiego,
2024
Serdeczne
wyrazy
współczucia
dla Waldka i
Krystyny z
powodu śmierci
Szwagra, dla
Najbliższych
Profesora,
współpracowników
i studentów z
powodu straty
tak
wspaniałego
Człowieka.
Niech spoczywa
w pokoju
wiecznym a
światłość
wiekuista
niechaj Mu
świeci na
wieki wieków!
Amen!
R.I.P. prof.
Kola - Ikona
polskiej
archeologii
miejsc
pamięci.
Czesław
Piasta,
Komunikaty
Ottawskie
|
Piątek, 23
stycznia 2026
