Poświąteczne Refleksje

Ostatnie przedświąteczne zakupy w jednym a największych sklepów w pobliżu małego miasteczka. Kupić w tym miejscu można wszystko, od artykułów spożywczych, poprzez ubrania, do telewizorów i komputerów. Pogoda, jak na tą porę roku, znośna. Zimno, ale bez opadów śniegu czy marznącego deszczu. Na liście zakupów pozostało tylko kilka pozycji. W krótkim czasie ustawiam się w kolejce do kasy. Przede mną kobieta w czarnej czapce oraz grupa trzech osób. Kobieta lat może pięćdziesiąt, mężczyzna lat około trzydzieści (prawdopodobnie syn) oraz młoda kobieta z plecakiem. 

Ożywiona dyskusja dotyczy możliwości podjęcia pracy przez ostatnią z osób. Pozostałe wymieniają między sobą rady i ostrzeżenia dotyczące zbliżającego się interview. Na górnym poziomie wózka kilka artykułów spożywczych, na dolnym pudełko z naczyniami lub garnkami. Kobieta w czarnej czapce powoli oddala się, nie zapominając złożyć życzenia mężczyźnie obsługującego kasę. Dyskusja trzech osób natychmiast ukierunkowuje się w stronę sprzedawcy. Ożywiona, pełna dowcipów rozmowa toczy się wartko. Artykuły spożywcze znikają w plastikowych torbach. Zapłacony rachunek w torebce starszej w tym gronie kobiety. Zbiorowe podziękowania za sprawną obsługę, życzenia zdrowych i spokojnych świąt. Przez moment obserwuję odchodzące osoby.

Uwaga mężczyzny przy kasie koncentruje się na zawartości mojego wózka. Pomiędzy innymi artykułami, kartka świąteczna dla koleżanki. Sprzedawca sprawdza kopertę czy nie ma w niej jeszcze jednej. Czy jest to typowa procedura, czy ja wzbudzam podejrzenia? Nie mam czasu na zastanowienie się, trzeba zapłacić. Za mną czeka na obsługę kilka następnych osób. Podobnie jak inni składam mu świąteczne życzenia.

Popychając przed sobą wózek zastanawiam się nad losem pudełka leżącego na dolnej półce wózka moich poprzedników, nie przypominając sobie żeby było zauważone przez sprzedawcę. Usiłuję sformułować jednoznaczne stanowisko. Chcąc być szczerą w stosunku do samej siebie nie jestem w stanie tego zrobić. Z jednej strony spostrzegam to jako wymierzanie sprawiedliwości, wyrównywanie wypaczonych proporcji oraz kompensacja zdeformowanych mechanizmów, przez jednostkę w stosunku do panującego systemu. Sklep, który opuszczam, należy do jednej z największych globalnych korporacji. W jej strukturze jednostka istnieje jedynie jako obiekt (nie osoba) kupujący, mający dostarczyć odpowiedni profit; mierzony w skali miesięcy, kwartałów i roku. Cel – poziom profitu musi koniecznie być wyższy niż w mierzalnych okresach poprzednich. Wymiar ekonomiczny, czy finansowy usprawiedliwia wszelkie nieprawidłowości, chwyty marketingowe, manipulacje cenami. Moje drugie ja protestuje, nie pełnym głosem, półszeptem. A zasady moralne obowiązujące w stosunkach międzyludzkich? Nie kradnij - to jedna z najbardziej podstawowych. Czy można je pominąć, jeśli tak to w jakich okolicznościach? Dwie kolejne myśli pojawiają się niespostrzeżenie. W sytuacji, gdy korporacja nie osiąga zamierzonych rezultatów, natychmiast podejmuje konieczne kroki. Dla przykładu: podwyższa ceny, obniża poziom zatrudnienia i wynagrodzeń dla pracowników. Kto na tym zyskuje a kto traci? Inne spostrzeżenie ze sfery moralnej dotyczy zaufania jako podstawowego i pierwszego elementu każdej relacji, pomiędzy jednostkami, jak również pomiędzy organizacjami, instytucjami a tymi, którym powinny dostarczyć odpowiedni serwis. Poziom zaufania jest mierzalny, jeśli ktokolwiek jest jeszcze tym zainteresowany.

Niektóre małe miasteczka, tak jak to w którym mieszkam, są w uprzywilejowanej sytuacji posiadania niezależnych sklepów. Zwykle powierzchniowo małych, operujących na bazie rodzinnego zatrudnienia, oferujących podstawowe artykuły spożywcze i domowego użytku. Kawę dla mieszkańców, jak również przejeżdżających przez nią, gazety dla tych, którzy jeszcze je czytają i słodycze dla dzieci. Otwarte od wczesnych godzin porannych aż do późnego wieczora. Czasami jest to również miejsce wymiany zdań czy przelotnych dyskusji. Na kilka dni przed świętami koleżanka zaproponowała mi wspólny wyjazd do przyległej, znacznie większej miejscowości. Po części w celu zrobienia ostatnich zakupów, częściowo aby zaczerpnąć świątecznej atmosfery „wielkiego świata”. Oczekiwałam na nią o wyznaczonym czasie przed wejściem do wspomnianego sklepu. W krótkim czasie zimny i porywisty wiatr tego dnia rozpoczął skutecznie penetrowanie zimowego płaszcza. Zdecydowałam się wejść na kilka minut do wnętrza aby sprawdzić wiadomości na telefonie, jak również, żeby się ogrzać. Oprócz mnie w sklepie była tylko właścicielka, na swoim zwykłym stanowisku – za ladą. Od konwencjonalnej wymiany zdań na temat pogody wkrótce przeszłyśmy do rozmowy na temat aktualnej sytuacji ekonomicznej w dalszej, bliższej i najbliższej okolicy. Tu mam na myśli małe miasteczko, temat mojego głównego zainteresowania.

- Mamy w planie prowadzić sklep do końca przyszłego roku – powiedziała właścicielka – jest wystawiony na sprzedaż od kilku lat. Jesteśmy oboje z mężem w wieku emerytalnym, potrzebujemy odpoczynku i czasu dla samych siebie. Warunkiem jest, aby następny właściciel kontynuował obecną działalność. I tu zaczyna się problem - do dnia dzisiejszego nie otrzymaliśmy żadnej oferty.

- Zgadzam się w pełni – podchwyciłam z dużym zaangażowaniem – miejsce takie jak to jest niezbędne. W obliczu sytuacji, gdzie światowe giganty połykają wszystkie mniejsze biznesy, lokalna gospodarka jest bardzo istotna. Szczególnie dla mieszkańców, którzy nie posiadają samochodów a zrobienie zakupów w sąsiedniej miejscowości to dla nich duże przedsięwzięcie. To duża wygoda móc kupić w odległości kilku kroków od domu to, czego akurat zabrakło.

- Są też tacy – tu sprzedawczyni zamilkła na moment – są tacy, którzy przychodzą tutaj jak po swoje.

- Czy nie mają pieniędzy, żeby zapłacić? Po przeciwnej stronie ulicy jest miejsce, gdzie można dostać za darmo żywność. Wystarczy się tylko zarejestrować.

- Oczywiście, trzeba tylko pokonać dumę i wstyd i poprosić o pomoc. To często jest najtrudniejsza bariera do pokonania. Nie o tych mówię, to zwykle starsi, którzy respektują stare zasady. Nie kradnij - to jedna z pierwszych. Młodsi wolą ryzykować możliwość złapania na tak zwanym gorącym uczynku licząc, że im się uda. Znam ich dobrze, jestem w stanie udowodnić, ale zaprzestałam konfrontacji. Moim zdaniem koła zębate systemu społecznego zatarły się. Do kogo należy ich ponowne uruchomienie, do jednostki? Czy ja mam wymierzać sprawiedliwość, tłumaczyć i wychowywać? Mogę oczywiście, ale sama niewiele zmienię.

- Czas na mnie, dziękuję za rozmowę, życzę powodzenia w sprzedaży sklepu – mówię pośpiesznie, widząc przez okno zaparkowany przed sklepem samochód koleżanki.

Wieczorem zastanawiam się nad wymową ostatnich zdań właścicielki sklepu. Ja również uważam, że system społeczny w obecnej formie wymaga zmian. Kwas solny wyciekający z nieoczekiwanie szybkiego postępu technicznego w zakresie komunikacji i dostępności do informacji, rozcieńczył znaczenie kontaktów personalnych, rozluźnił lub wyeliminował związki pomiędzy członkami grup społecznych oraz obalił podstawowe podpory relacji międzyludzkich. Zdecydowanie konieczne są zmiany zainicjowane przez najmniej zarażonych. Czyli?

Podobne zjawiska występują także w mniejszych lub większych aglomeracjach, jak również metropoliach, co znalazło odbicie podczas wyborów na pozycję burmistrza w jednej z nich (metropolii).

Spośród kilku kandydatów najwięcej głosów zebrał kandydat odwołujący się do tak zwanej sprawiedliwości społecznej. Oddając głosy wyborcy mniej lub bardziej świadomie upoważnili go do podejmowania działań w ich imieniu. Jako jeden z głównych problemów został zaadresowany problem bogacenia się już bogatych. W istocie dotyczyło to wykupowania mieszkań jako formy bezpiecznego i gwarantowanego zysku i przetrzymywania ich jako pustostany do momentu dogodnego do dokonania transakcji. W konsekwencji powstał projekt nałożenia kar oraz różnych innych form nacisku na kupujących. Co było najbardziej niepokojące, specjalnie w tym celu utworzone biuro miało prawo decydować komu, na jakich warunkach i kiedy własność może zostać sprzedana. Swoim zasięgiem obejmowało wszystkich bez wyjątku obywateli, wyrażających zainteresowanie sprzedaży nawet najmniejszego domu. Strategia okazała się krótkowzroczna i nieskuteczna. Zanim nowe przepisy zostały wprowadzone, mieszkania pospiesznie zostały sprzedane, a tak zwani inwestorzy przenieśli się do innych części globu, oferujących korzystniejsze warunki kupna – sprzedaży. Zasady natomiast pozostały bez zmian. A co zostało osiągnięte, jeśli chodzi w wymiarze sprawiedliwości społecznej?

Można zapytać o źródło potrzeby wyrównywania, ujednolicania sprawiedliwości społecznej. Bieda jednych warstw społecznych i nadmierne bogactwo innych. Coraz głośniejszy rozdźwięk pomiędzy nimi. Obawiam się, że bieda i biedni będą zawsze częścią każdego społeczeństwa, istotne jest w jakich proporcjach. Może tak być z różnych powodów, ale również dlatego, że każdy system prowadzi do nierówności. Jedni by powiedzieli, że sprawiedliwość społeczna egzekwowana przez jednostkę może być łatwo i szybko podważona lub unieruchomiona przez obowiązujące przepisy, standardy moralne czy prawo. Jest mile widziana w filmach fabularnych i ma wielkie poparcie widzów. Inni by uzupełnili, że natomiast wymierzana przez grupy społeczne, organizacje nieformalne czy formalne jest łatwiej uzasadniana, ma większe szanse na powodzenie (niekoniecznie gwarantowane), ma większą moc. Może nie być spostrzegana jako samosąd, ale jako forma wymuszania przeprowadzenia koniecznych zmian.

Jest oczywiste, iż w opowiadaniu krótkim jak to, sformułowanie odpowiedzi na postawione pytania nie jest możliwe. Tym bardziej, aby skomplikować, skomplikowane już i tak zagadnienie, można zadać kolejne pytania. Czy można założyć, że obie formy wymierzania sprawiedliwości społecznej są konieczne? Czy ich forma może być krytyczna dla procesu samego w sobie? Czy proces powinien podlegać kontroli? Jeśli tak to do jakiego momentu oraz jakie ciało powinno być do tego powołane? Bez wątpienia to do którego zdecydowana większość wyrazi zaufanie.